MỚI: Solana Privacy Rings hiện đã hoạt động trên mainnet
Giành lại sự bất khả kiến: Quyền riêng tư là điều cấp thiết trong crypto
Blog/Văn hóa

Giành lại sự bất khả kiến: Quyền riêng tư là điều cấp thiết trong crypto

Developer Experience Engineer0xIchigo trên X0xIchigo trên LinkedIn0xIchigo trên GitHub
Đọc trong 30 phút

Xin chân thành cảm ơn Mert, Matt, Tilo và Brady đã duyệt các bản thảo trước của bài viết này.

Giới thiệu

Giám sát không còn là thứ bị áp đặt. Thay vào đó, nó đã trở thành cơ sở hạ tầng. Chúng ta đang sống trong một thế giới nơi tính minh bạch được đạo đức hóa, khả năng hiển thị là dấu hiệu của đức hạnh, còn kiến trúc tài chính và danh tính hòa vào một tấm gương toàn tri.

Điều này được quảng bá là “sự cởi mở”. Nếu bạn không làm gì sai, bạn chẳng có gì phải che giấu. Đúng không? Trên thực tế, đây là một nhà tù toàn cảnh tự vận hành: một hệ thống tự duy trì bằng sự tự nguyện phơi bày, nơi tháp canh đã được thay thế bằng bảng tin, sổ cái và bảng điều khiển. Chúng ta tự giám sát mình rồi gọi đó là tự do.

Crypto từng là mùa hè được hứa hẹn sau một mùa đông dài. Nó được kỳ vọng sẽ phá vỡ sự lệ thuộc vào các thế lực tập trung và khôi phục chủ quyền cho mỗi cá nhân. Nó được kỳ vọng sẽ mở ra thay đổi—thay đổi thực sự—nhưng đâu đó trên hành trình, nó lại tái tạo logic của chính hệ thống mà nó chống lại. Bitcoin khiến hoạt động tài chính trở nên minh bạch. Tuy nhiên, điều đó cũng khiến mọi hoạt động có thể bị truy vết mãi mãi. Giấc mơ giải phóng biến thành một chuỗi lưu vết ghi lại hành vi, mối liên hệ và ý định để tất cả mọi người soi xét. 

Nếu crypto được tạo ra để giải phóng chúng ta, tại sao nó lại trở thành một công cụ giám sát khác? Tại sao chúng ta tự do và tự nguyện phơi bày mọi khía cạnh trong cuộc sống trước chính hệ thống mà mình muốn thay thế? 

Quyền riêng tư không còn giá trị nữa sao? 

Quyền riêng tư không phải là sự vắng mặt của dữ liệu. Đúng hơn, đó là sự từ chối bị thu thập. Con đường từ chối thực sự duy nhất trong thời đại số này là giành lại sự bất khả kiến, giành lại quyền tồn tại bên ngoài ánh nhìn của thuật toán. Quyền được sống mà không bị lập chỉ mục, bên ngoài cỗ máy, có tầm quan trọng tối cao nhưng dường như đã bị lãng quên trong nỗ lực phổ biến crypto. Chúng ta phải đấu tranh để tái thiết mục đích của crypto, và sự bất khả kiến là hình thức phản kháng triệt để nhất.

Để bắt đầu quá trình phản kháng này, chúng ta cần vượt qua những khuynh hướng tân tự do của mình.

Tính tất yếu của chủ nghĩa tân tự do

Sự sụp đổ của Liên Xô đánh dấu hồi kết của Chiến tranh Lạnh và của lựa chọn khả thi duy nhất thay thế chủ nghĩa tư bản. Đây chưa bao giờ chỉ đơn thuần là chủ nghĩa tư bản đối đầu với chủ nghĩa cộng sản, mà là sự căng thẳng giữa các hệ thống khả thể. Khi một bên sụp đổ, bên còn lại không còn cần biện minh cho chính mình. Chủ nghĩa tư bản thôi là một hệ tư tưởng và trở thành môi trường, thành chính bầu không khí chúng ta hít thở. 

Trật tự thế giới tân tự do đã chiếm vị thế tuyệt đối khi một số học giả, chẳng hạn Francis Fukuyama, tuyên bố đó là sự cáo chung của lịch sử. Quan niệm này cho rằng nhân loại đã tiến hóa đến mức việc phổ quát hóa nền dân chủ tự do phương Tây chính là hình thức chính quyền cuối cùng của con người. Không còn lựa chọn thay thế, chỉ còn những bước tối ưu hóa trong một tương lai được quản lý. Một khi chính trị bị giản lược thành tối ưu hóa, mọi ranh giới đều có thể thương lượng, kể cả ranh giới lâu đời nhất giữa công và tư. Bản thân rào cản bắt đầu bị coi là sự kém hiệu quả, là lực cản cần được loại bỏ bằng kỹ thuật, trước tiên trong thị trường rồi đến bản ngã. 

Tất nhiên, nền dân chủ tự do phương Tây (tức trật tự thế giới chiến thắng), vốn đã trở thành từ đồng nghĩa với chủ nghĩa tân tự do, không ra đời vào năm 1991. Nó được kiến tạo vào cuối thập niên 70 và đầu thập niên 80 bởi những nguyên thủ gây chia rẽ, cụ thể là Ronald Reagan và Margaret Thatcher, những người biến thị trường tự do thành chân lý đạo đức mang tính vũ khí. Nhà nước là vấn đề. Đời sống công cộng kém hiệu quả. Tự do đồng nghĩa với cạnh tranh. Thatcher từng có câu nói nổi tiếng rằng xã hội không hề tồn tại, chỉ có các cá nhân và gia đình.

Và chỉ như thế, tập thể bị tháo dỡ. Phúc lợi trở thành sự lệ thuộc, khu vực công trở thành kém hiệu quả, còn tình đoàn kết trở nên đáng ngờ. Bàn tay vô hình được tôn lên tối cao, xứng đáng nhận mọi vinh quang và lời ca tụng cho sự thịnh vượng hiện tại. Mọi thứ, từ trường học đến các mối quan hệ, đều được tái hình dung qua lăng kính và logic của thị trường. Đổi mới thực sự của chủ nghĩa tân tự do là tư hữu hóa ham muốn. Một khi thị trường xâm chiếm chính ham muốn, sự phản kháng trở thành điều không thể hình dung. Những gì tiếp nối không phải là một trật tự kinh tế hay chính trị, mà là một trật tự tâm lý, nham hiểm bởi tính bao trùm của nó.

Thế giới toàn trị

Qua nhiều thập niên, hệ thống không còn cần biện minh cho chính mình. Thay vào đó, nó trở thành tâm thế văn hóa, một siêu hình học của đời sống thường nhật. Chúng ta sống trong bầu không khí của sự hối hả, tối ưu hóa và sản xuất. Dù đây là một văn hóa rất phù hợp với startup, nó trở nên có hại khi được áp dụng theo cách toàn trị lên mọi khía cạnh của cuộc sống.

Mark Fisher đã khái niệm hóa thực tại đáng sợ này trong tác phẩm nền tảng Capitalist Realism: Is There No Alternative? Ông cho rằng chủ nghĩa tư bản đã trở thành một bầu không khí bao trùm, tác động đến sản xuất văn hóa, hoạt động kinh tế và tư duy nói chung. Mọi thứ, bất kể ủng hộ hay phản đối, đều tìm cách củng cố thế giới quan hiện tại. Ham muốn của con người đã trở nên tương thích với chủ nghĩa tư bản—chúng ta muốn xe nhanh, quần áo đẹp hay sự giàu có vì mục đích vị tha là chăm sóc người khác. Chỉ có thế. Chúng ta đã giải quyết xong chính trị. Mọi lựa chọn khác trở nên gần như không thể hình dung.

Hãy nhìn vào cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, đám cháy và tro tàn nơi Bitcoin ra đời. Chúng ta đã giải cứu các ngân hàng. Không phải vì họ có năng lực, không phải vì họ chỉ vô tình mắc một sai lầm, cũng không phải vì đó là điều đúng đắn—chúng ta giải cứu họ vì ranh giới giữa nhà nước và hệ thống ngân hàng đã tan biến. Các ngân hàng không phải những chủ thể tư nhân thất bại trên thị trường tự do. Chúng đan xen với bảo lãnh công, các tổ chức thế chấp do chính phủ tài trợ và một ngân hàng trung ương coi sự sống còn của chúng đồng nghĩa với sự sống còn của nền kinh tế. Vì vậy, thất bại là điều không thể hình dung. Đó là dấu hiệu của chủ nghĩa hiện thực tư bản: khi một thể chế trở nên quá đan cài để có thể sụp đổ, câu hỏi liệu nó có đáng bị sụp đổ hay không thậm chí không còn được phép đặt ra.

Chúng ta sống trong một thế giới hậu chính trị, nơi chủ nghĩa tư bản tồn tại trong một thực tại kiểu Lacan—một cách hiểu thế giới dựa trên hệ tư tưởng, bác bỏ những sự thật không phù hợp với cách diễn giải hiện tại. Có lựa chọn nào tốt hơn hiện trạng không? Tất nhiên là có. Tin vào điều ngược lại chỉ là quan điểm quá bi quan và ngây thơ rằng đây đã là đỉnh cao hoàn chỉnh của sự phát triển nhân loại. 

Ngay cả hành động phản kháng đơn thuần cũng tìm cách củng cố trật tự thế giới hiện tại. Chẳng hạn, Fisher viết về sự uể oải và cơn giận khủng khiếp của Kurt Cobain, thứ đã cất tiếng cho nỗi tuyệt vọng của thế hệ ra đời sau thời điểm lịch sử được tuyên bố là đã kết thúc. Một thế hệ mà mọi hành động đều bị dự đoán, theo dõi, mua và bán trước cả khi diễn ra. Cobain chỉ là một phần khác của cảnh tượng. Điều gì giúp MTV kiếm nhiều tiền hơn một màn phản đối của một trong những ban nhạc nổi tiếng nhất, nói rằng địt mẹ MTV, ngay trên MTV? Dần dần, mọi thứ trở thành sáo mòn. Mong muốn đưa ra một lựa chọn thay thế thuyết phục dần chuyển thành giảm nhẹ những tác động tồi tệ nhất của hệ thống.

Thế giới giờ đây tự quy chiếu. Mọi cuộc phản đối đều trở thành chiến dịch. Mọi lời phê bình đều trở thành nội dung. Mọi hành động phản kháng đều trở thành một danh mục sản phẩm mới. Chúng ta sống và hít thở bên trong chủ nghĩa tư bản, một dạng rất cụ thể chịu ảnh hưởng nặng nề của chủ nghĩa thân hữu.

Trong bầu không khí này, ranh giới giữa kinh tế và danh tính đã xói mòn. Thị trường thâu tóm cả thứ chúng ta mua lẫn con người chúng ta, biến ý nghĩa thành hàng hóa. Tin nhắn của Elon gửi Parag Agrawal hoàn toàn có thể được xem là thánh thư meme thiêng liêng định hình tinh thần thời đại. Sống là sản xuất. Tồn tại là trình diễn. Trong màn trình diễn vĩ đại này, tính minh bạch trở thành đức hạnh cao nhất, hiện thân qua bảng điều khiển, chỉ số và bảng tin. Khả năng hiển thị trở thành một phạm trù đạo đức: được nhìn thấy đang sản xuất là tốt, minh bạch là đáng tin. Tất nhiên, điều này khiến mọi lượt nhấp, giao dịch mua và chuyển động trở thành một hành động sùng kính phục vụ thuật toán. 

Chúng ta bắt đầu nội hóa hệ thống khi việc đạo đức hóa khả năng hiển thị ngày càng mạnh mẽ. Những đòi hỏi phải trình diễn, tối ưu hóa và định lượng cần đến các kiến trúc quyền lực mới. Kiến trúc phù hợp nhất với nhu cầu của chúng ta đã có tên từ nhiều thế kỷ trước: nhà tù toàn cảnh. 

Nhà tù toàn cảnh tự vận hành và sự giám sát tự áp đặt

Nhà tù toàn cảnh ban đầu là một nhà tù. Vào thế kỷ 18, triết gia và nhà lý luận xã hội người Anh Jeremy Bentham đã thiết kế một công trình thể chế có sẵn hệ thống kiểm soát. Ý tưởng này đơn giản đến kinh hoàng: xây một khối nhà tròn với một tháp quan sát ở trung tâm. Nó có thể áp dụng tương tự cho nhà máy, trường học, nhà thương điên, viện điều dưỡng và bệnh viện, nhưng Bentham quan tâm nhất đến việc áp dụng ý tưởng này cho nhà tù. Hãy tưởng tượng Barad-dûr nằm giữa một vòng tròn phòng giam hoàn hảo. Tù nhân không biết mình có đang bị theo dõi hay không, vì vậy họ luôn có động lực hành xử như thể mình lúc nào cũng bị quan sát.

Michel Foucault lấy nhà tù toàn cảnh của Bentham và biến nó thành ẩn dụ cho xã hội hiện đại. Giám sát không còn cần đến những bức tường—nó sống bên trong trường học, nhà máy, thể chế và văn phòng. Nó hiện diện trên đường phố dưới dạng camera CCTV của Anh (một điều vô cùng trớ trêu vì chính xã hội này cũng sản sinh ra V for Vendetta và 1984). Quyền lực không còn cần đến bạo lực vì chúng ta đã học cách tự kiểm soát mình. Ánh nhìn giám sát đã được nội hóa.

Byung-Chul Han đưa phân tích đi xa hơn một bước. Trong Psychopolitics, Han lập luận rằng quyền lực kỷ luật, ngay cả dưới hình thức Foucauldian đã được nội hóa, vẫn giả định một cấu trúc bên ngoài. Tức là những bức tường, lính gác, thể chế, một tháp canh ở đâu đó. Tâm lý chính trị, hình thái kế nhiệm của nó, vận hành thông qua tự do thay vì chống lại tự do. Chúng ta tự nguyện bóc lột chính mình và trải nghiệm sự tự bóc lột ấy như một hình thức tự hiện thực hóa. Kiệt sức trở thành bệnh lý đặc trưng của tình trạng này, thể hiện sự cạn kiệt của một chủ thể đã trở thành quản đốc của chính mình. Không có lính gác nào để lật đổ; bạn chính là lính gác, và bạn đã học được cách thực sự yêu công việc của mình, ngay cả khi nó khiến bạn mệt mỏi.

Trong The Transparency Society, Han chỉ ra rằng tính minh bạch là quyền lực dưới hình thức đương đại nhất. Một xã hội đã đạo đức hóa khả năng hiển thị toàn diện cũng đã hoàn thiện nó, xóa tan tính bí mật, sự huyền bí và cái khác không thể biết mà chính trị đích thực và tư cách con người đòi hỏi. 

Giờ đây, chúng ta đã xây dựng một thứ hiệu quả hơn nhà tù toàn cảnh rất nhiều: nhà tù toàn cảnh tự vận hành, một hệ thống mà chúng ta tự nguyện tham gia vào việc quan sát chính mình. Tất nhiên, điều này nghe thật vô lý. Tại sao có người lại tự nguyện đăng ký chịu giám sát? Nói đơn giản, chúng ta đã khiến nó mang lại cảm giác dễ chịu. Chúng ta chấp nhận cookie trên mọi trang web mình truy cập, ký điều khoản dịch vụ mà không đọc, bật chia sẻ vị trí, đăng ảnh các bữa ăn và quay vlog cuộc sống hằng ngày cho những khán giả vô hình. Chúng ta đo lường bản thân qua bảng điều khiển và chỉ số. Chúng ta theo dõi số bước chân, giao dịch, chiến thắng, điểm số giấc ngủ, cả nhịp tim theo đúng nghĩa đen (xin gửi lời chào đến Whoop), rồi gọi đó là “tính minh bạch”.

Tháp canh đã được thay bằng bảng tin. Lính gác đã được thay bằng thuật toán.

Shoshana Zuboff gọi đây là chủ nghĩa tư bản giám sát. Tức là việc thu hoạch và thương mại hóa dữ liệu cá nhân trên quy mô lớn. Thay vì sợ bị phơi bày, chúng ta khao khát điều đó vì hệ thống được thiết kế để khiến sự phơi bày trở nên dễ chịu thông qua trò chơi hóa. 

Được rồi, có thể tôi sẽ thấy thêm vài quảng cáo nhắm mục tiêu và Amazon sẽ giỏi đến đáng sợ trong việc đề xuất cuốn sách tiếp theo tôi nên đọc, nhưng chắc tất cả đều vô hại, đúng không? Không. Chẳng hạn, Cambridge Analytica là một công ty tư vấn chính trị của Anh hoạt động từ năm 2013 đến 2018. Họ khét tiếng vì thu thập dữ liệu người dùng từ Facebook và kết hợp dữ liệu đó với hồ sơ tâm lý để dự đoán và tác động đến hành vi cử tri. Ý tưởng là nếu biết một người thích và không thích gì, bạn bè của họ là ai, họ nhấp vào đâu và làm những bài trắc nghiệm nào cho vui, thì có thể hiển thị cho họ các quảng cáo chính trị được cá nhân hóa để làm thay đổi quan điểm. Cambridge Analytica đã tham gia cuộc trưng cầu dân ý năm 2016 về tư cách thành viên Liên minh châu Âu của Vương quốc Anh, thúc đẩy những cử tri “có thể thuyết phục” bỏ phiếu rời EU (hãy nhìn xem kết quả ra sao). Cambridge Analytica cũng tham gia chiến dịch của Trump trong vòng bầu cử sơ bộ của Đảng Cộng hòa và mùa hè năm 2016 (hãy nhìn xem kết quả ra sao). Cambridge Analytica còn can thiệp chính trị vào các cuộc bầu cử tại Úc, Ấn Độ, Kenya, Malta và Mexico, cùng nhiều quốc gia khác; năm 2018, các giám đốc của họ cho biết công ty đã tham gia hơn 200 cuộc bầu cử trên toàn thế giới. Việc công ty mẹ của họ, SCL Group, từng tham gia các chiến dịch tâm lý với Bộ Quốc phòng Anh càng khiến tình hình tệ hơn. Có thể nói, vấn đề không chỉ là thêm vài quảng cáo nhắm mục tiêu.

Đến lúc này, tôi cảm thấy như mình đang đội mũ giấy bạc và phun ra những thứ nhảm nhí về thuyết âm mưu, nhưng tất cả đều được ghi chép đầy đủ, hé lộ một điều đen tối hơn nhiều. Chúng ta không chỉ bị theo dõi nữa—chúng ta đang bị mô hình hóa. 

Điều Foucault không bao giờ có thể dự đoán là các đối tượng bị giám sát sẽ trở thành kiến trúc sư của nó. Nhà tù toàn cảnh không còn bị áp đặt từ trên xuống. Chúng ta tự xây nó, từng pixel, từng bài đăng, từng lượt thích. Thứ bắt đầu là mạng xã hội đã trở thành kỹ thuật xã hội. Logic tương tự tiếp diễn khi tài chính được số hóa. 

Trớ trêu thay, crypto đưa điều này lên hình thức cao nhất và thuần túy nhất. Mọi giao dịch và địa chỉ đều hiển thị với tất cả mọi người. Blockchain đã trở thành một dạng nhà tù toàn cảnh phi tập trung; hiện thân của tính minh bạch. Chúng ta tạo ra khả năng đọc hiểu siêu mức bằng cách nhân bản tháp canh trên mọi node. Bất kỳ ai cũng có thể thấy mọi thứ, mãi mãi, “để đề phòng”. 

Điều này làm nảy sinh một nền kinh tế đạo đức nơi quyền riêng tư trở nên đáng ngờ. Tại sao bạn che giấu số tiền giao dịch? Tại sao bạn vừa sử dụng Tornado Cash? Tại sao bạn chuyển tài sản sang Monero? 

Trở nên bất khả kiến đồng nghĩa với nguy hiểm. 

Hệ thống không bắt đầu với crypto, nhưng crypto đã hoàn thiện nó. Để hiểu cách chúng ta đi đến hiện trạng này, phải quay lại thời điểm Bitcoin ra đời.

Lời hứa tan vỡ của Bitcoin: Khuếch đại nhà tù toàn cảnh

Bitcoin không ra đời từ cuộc nổi loạn chống chủ nghĩa tư bản giám sát; nó ra đời từ cuộc nổi loạn chống sự bất khả kiến. Đó là năm 2008: thế giới phải chịu đựng những thử thách và khổ nạn khi hệ thống tài chính toàn cầu sụp đổ dưới chính sự phức tạp và tự mãn của nó. Các ngân hàng phá sản, chính phủ in tiền, còn những người phải trả hóa đơn được bảo rằng tổ chức đó “quá lớn để sụp đổ”.

Bitcoin là phản ứng trước hộp đen của nền tài chính hiện đại. Phản ứng trước một hệ thống trung gian bất khả kiến đến mức sụp đổ vì chính những lời dối trá của nó. Giải pháp được đưa ra là tính minh bạch triệt để, một sổ cái công khai không thể bị thao túng mà mọi người đều có thể xem và sử dụng để đạt đồng thuận về sự thật. Câu trả lời “đừng tin, hãy xác minh” của Satoshi Nakamoto vừa đơn giản vừa có sức công phá. Block đầu tiên mang một thông điệp được chôn trong mã: The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks.

Tuy nhiên, trong nỗ lực cao cả nhằm khiến tham nhũng trở thành bất khả thi, Bitcoin lại khiến giám sát trở thành tất yếu. Nó đứng đó như một tượng đài vĩnh viễn cho hoạt động của con người. Dữ liệu từng được cất giữ sau các lớp tuân thủ, paywall và hầm bảo mật giờ đây đã có sẵn cho tất cả mọi người. Mức độ minh bạch chưa từng có này tự động hóa hoạt động giám sát thay vì giải phóng chúng ta khỏi nó.

Kết quả là sự ra đời của một tầng lớp giáo sĩ mới gồm các cá nhân, công ty và tổ chức có khả năng biến sổ cái bất biến của Bitcoin thành giao diện toàn cảnh. Điều này trở nên rõ ràng đến đau đớn vào năm 2022 trong các cuộc biểu tình của tài xế xe tải thời COVID tại Ottawa. Khi người biểu tình tập hợp để phản đối quy định bắt buộc tiêm vaccine, chính phủ Canada viện dẫn quyền lực khẩn cấp để đóng băng tài khoản ngân hàng của cả người biểu tình lẫn người quyên góp. Các ví Bitcoin dùng để tài trợ cho đoàn xe bị đưa vào danh sách đen, truy vết và tịch thu.

Sai lầm của Bitcoin—sai lầm nghiêm trọng nhất—là nhầm lẫn tính minh bạch với lòng tin. Minh bạch là đức hạnh của các tổ chức, không phải của cá nhân. Khi áp dụng vào đời sống con người, nó trở thành một hệ thống cưỡng ép mềm vì tạo ra một nền kinh tế đạo đức nơi quyền riêng tư bị coi là đáng ngờ. Hãy nói cùng tôi: trở nên bất khả kiến đồng nghĩa với nguy hiểm. 

Tất nhiên, Bitcoin không hoàn toàn tệ. Đây là hệ thống đầu tiên thiết lập thanh toán trực tuyến ngang hàng, loại bỏ nhu cầu về một bên trung gian thứ ba để xác thực giao dịch. Nguồn gốc của nó nằm ở những siêu lập trình viên ẩn danh đã khai phá các biên giới mới trong mật mã học và mã hóa để duy trì quyền riêng tư. Quan niệm khi ấy là mã hóa là một công cụ bảo vệ quyền riêng tư—một công cụ có “sức mạnh để mỗi người tự chọn cách thể hiện bản thân với thế giới.” Những siêu lập trình viên ẩn danh này được gọi là cypherpunk. 

Các cypherpunk

Trong thời đại mà phần lớn mọi người mới chỉ khám phá kết nối quay số, một danh sách thư tín hỗn tạp gồm lập trình viên, nhà mật mã học, người theo chủ nghĩa tự do, người theo chủ nghĩa vô chính phủ, hacker và những học giả chuyên đăng nội dung gây hấn đã hiểu rằng thế giới số sẽ trở thành chiến trường chính của tự do.

Vào thời điểm đó, chính phủ Hoa Kỳ phân loại mã hóa mạnh là vũ khí theo các quy định kiểm soát xuất khẩu thời Chiến tranh Lạnh, vốn được thiết kế để ngăn những tiến bộ công nghệ rơi vào tay Khối phía Đông. Vì vậy, bất kỳ ai tự do thực hiện mã hóa đều bị đối xử như thể đang vận chuyển uranium yellowcake cho phe Cộng sản. Điều này dẫn đến chiếc áo thun vũ khí tai tiếng của Adam Back, in mã nguồn mã hóa RSA bị hạn chế xuất khẩu như một hình thức phản đối nhằm bảo vệ quyền tự do ngôn luận, và hình xăm chuỗi mã hóa RSA của Richard White. Với sự xuất hiện của máy tính cá nhân, cùng phần mềm mã hóa PGP của Phil Zimmermann và việc phân phối nó trên Internet, chúng ta rơi vào một tình thế pháp lý bấp bênh. Trong khi đó, NSA âm thầm thúc đẩy việc cài backdoor vào mọi thiết bị, tiêu chuẩn và giao thức. Những lợi ích xung đột, các cuộc phản đối và sự phổ biến của mã hóa đã dẫn đến “cuộc chiến crypto” đầu tiên, khi “crypto” còn mang nghĩa mật mã học chứ không phải “giá chỉ có tăng”.

Các cypherpunk lập luận rằng quyền riêng tư là điều kiện tiên quyết của tự do—không phải một thứ xa xỉ, một mối quan tâm hay một lĩnh vực ngách, mà là điều kiện tiên quyết để có tư cách con người trong thời đại số. Họ nói rằng nếu công nghệ giám sát khả thi, các chính phủ sẽ sử dụng nó rộng rãi, và họ đã đúng. Vì vậy, sự phản kháng có ý nghĩa duy nhất là phản kháng bằng công nghệ. Không phải bằng biểu tình hay chính sách, mà bằng code. 

Trong A Cypherpunk’s Manifesto (1993), Eric Hughes lập luận rằng “[q]uyền riêng tư là điều cần thiết cho một xã hội cởi mở trong thời đại điện tử.” Ông tiếp tục: “[c]húng ta không thể trông đợi các chính phủ, tập đoàn hay tổ chức lớn khác ban cho mình quyền riêng tư… chúng ta phải tự bảo vệ quyền riêng tư nếu kỳ vọng có được nó.” Chúng ta cần tự bảo vệ quyền riêng tư của mình.

Các cypherpunk sau đó xây dựng những nguyên mẫu đầu tiên của thứ ngày nay chúng ta gọi là crypto:

  • David Chaum phát minh ra tiền kỹ thuật số và bằng chứng không kiến thức
  • Nick Szabo là người đầu tiên đưa ra lý thuyết về hợp đồng thông minh
  • Wei Dai đề xuất b-money, một hệ thống ẩn danh, phân tán giống Bitcoin đến kỳ lạ
  • Adam Back tạo ra Hashcash, một cơ chế Bằng chứng công việc để chống thư rác
  • Hal Finney phát triển hệ thống Bằng chứng công việc có thể tái sử dụng bằng Hashcash, năm năm trước Bitcoin 

Họ là những người phá hoại đang cố thiết kế các hệ thống mà nhà nước không thể quản lý, chứ không phải những hệ thống cuối cùng sẽ được nhà nước công nhận thông qua ETF và quỹ hưu trí. Bitcoin kế thừa mật mã học của họ, nhưng không kế thừa lập trường chính trị.

Quyền riêng tư luôn là mục tiêu của các cypherpunk. Họ muốn không thể bị quan sát. Họ muốn những giao dịch không để lại dấu vết công khai, hoạt động liên lạc không thể truy vết, danh tính tách rời khỏi hành vi và khả năng phối hợp mà không tạo ra dữ liệu hành vi để nhà nước hoặc tập đoàn kiếm tiền. Bitcoin được xây dựng trên công trình của họ để giải quyết vấn đề chi tiêu hai lần, nhưng trong quá trình đó, nó đã hy sinh sự bất khả kiến. 

Đây lẽ ra có thể là thực tại của chúng ta ngày nay. Hãy lấy Chaum làm ví dụ: ông phát minh chữ ký mù và tiền kỹ thuật số ẩn danh vào năm 1982, nhiều năm trước khi Internet được mở cho công chúng. Ông thành lập DigiCash vào đầu thập niên 1990, ký được thỏa thuận với Deutsche Bank và phát triển hệ thống thanh toán điện tử hoạt động được, không thể truy vết. Công nghệ đã hoạt động. Các ngân hàng có hứng thú. Cơ sở hạ tầng cho một nền kinh tế số riêng tư đã tồn tại trước khi phần lớn mọi người từng nghe đến World Wide Web.

Đáng buồn là DigiCash phá sản vào năm 1998. Chưa ai cảm thấy cần đến nó vì Internet vẫn còn mới lạ và chưa trở nên săn mồi. Mọi người không lo bị theo dõi—họ muốn được nhìn thấy. Chính thôi thúc sau này nuôi dưỡng nhà tù toàn cảnh tự vận hành đã tồn tại ở dạng phôi thai, chờ lan nhanh như cháy rừng khi mạng xã hội xuất hiện. Chaum đang bán thuốc chữa một căn bệnh mà không ai tin, hay thực tế là biết mình mắc phải. Thế giới tiếp tục tiến bước và chọn thẻ tín dụng cùng PayPal—tiện lợi, tập trung, có thể truy vết. Quyền riêng tư đã có sẵn, nhưng chúng ta chọn giám sát vì nó dễ dàng hơn.

Hal Finney tiếp tục duy trì mạch phát triển này. Ông là một cypherpunk từ những ngày đầu của danh sách thư tín, phát triển các công cụ mật mã giúp tiền phi tập trung trở thành khả thi. Hệ thống Bằng chứng công việc có thể tái sử dụng của Finney là tiền thân trực tiếp của Bitcoin. Khi Satoshi Nakamoto công bố whitepaper Bitcoin, Finney nằm trong số ít người tò mò. Ông là người đầu tiên nhận được một giao dịch Bitcoin: 10 BTC do chính Satoshi gửi vào ngày 12 tháng 1 năm 2009. Finney đã tận mắt chứng kiến cả tiềm năng lẫn sự thỏa hiệp của Bitcoin và vẫn kiên định ủng hộ quyền riêng tư trong các hệ thống số cho đến khi qua đời vào năm 2014.  

Bitcoin ra đời trong một cộng đồng đấu tranh quyết liệt cho sự bất khả kiến. Satoshi cần giải quyết vấn đề chi tiêu hai lần mà không có bên thứ ba đáng tin cậy. Giải pháp rất tinh tế (tức một sổ cái công khai mà mọi người đều có thể xác minh). Tuy nhiên, đó là một giao kèo với quỷ. Mật mã học mang tinh thần cypherpunk. Kiến trúc mang tinh thần cypherpunk. Nhưng khả năng đọc hiểu lại trái ngược với mọi điều mà các cypherpunk đấu tranh bảo vệ.

Khả năng xác minh mà không cần lòng tin cũng đồng nghĩa với giám sát mà không cần nỗ lực. Mọi giao dịch, địa chỉ và dòng giá trị đều được ghi lại vĩnh viễn để tất cả cùng xem. Những đặc tính khiến Bitcoin không thể bị thao túng cũng khiến nó trở nên hoàn hảo cho điều tra pháp chứng. Bitcoin đã tái tạo nhà tù toàn cảnh tự vận hành ở cấp giao thức. Tính minh bạch được thiết kế để buộc các tổ chức chịu trách nhiệm lại trở thành cơ chế buộc các cá nhân chịu trách nhiệm. Sự xuất hiện của các công ty phân tích on-chain, lệnh trừng phạt của OFAC và những nỗ lực mới từ các cơ quan thực thi pháp luật là điều tất yếu.

Phản ứng của ngành trước tất cả những điều này là thương mại hóa quyền riêng tư thay vì khôi phục nó. Mua Zcash trên Coinbase không biến bạn thành một cypherpunk. Quyền riêng tư được xem là sản phẩm, dù đó là token bạn mua hay tính năng bạn bật. Các cypherpunk nhìn nhận khác. Họ hình dung quyền riêng tư là trạng thái mặc định của sự tồn tại số, một điều kiện căn bản đến mức chính sự thiếu vắng nó mới cần được biện minh. Số ít những người vẫn xây dựng với niềm tin ấy lại bị truy tố thay vì được tôn vinh. 

Cuộc đấu tranh để đặt quyền riêng tư lên hàng đầu khi xây dựng

Các cuộc chiến pháp lý

Vào tháng 8 năm 2022, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Hoa Kỳ áp lệnh trừng phạt Tornado Cash, điều hoàn toàn vô lý với những ai hiểu về blockchain và hợp đồng thông minh. Tornado Cash là một tập hợp hợp đồng thông minh bất biến trên Ethereum, phá vỡ mối liên kết truyền thống giữa người gửi và người nhận bằng cách gộp tiền của nhiều người dùng rồi cho phép họ rút số tiền tương đương về ví mới. Nói ngắn gọn, Tornado Cash là một công cụ trộn tiền mã hóa phi tập trung hoạt động trên Ethereum nhằm cung cấp quyền riêng tư cho người dùng. 

Đây là lần đầu tiên OFAC trừng phạt code tự vận hành.

Hai ngày sau khi lệnh trừng phạt được áp dụng, nhà chức trách Hà Lan bắt giữ Alexey Pertsev, người đã viết và công bố code của Tornado Cash. Tháng 5 năm 2024, ông bị kết án hơn năm năm tù. Một năm sau, Hoa Kỳ truy tố các nhà đồng sáng lập Roman Storm và Roman Semenov về tội rửa tiền, vi phạm lệnh trừng phạt và vận hành doanh nghiệp chuyển tiền không có giấy phép. Tính đến tháng 6 năm 2026, cuộc chiến pháp lý này vẫn đang tiếp diễn.

Tornado Cash không bao giờ lưu ký tiền. Các hợp đồng cốt lõi của nó là bất biến, nghĩa là Pertsev, Storm hay Semenov cũng không thể đóng chúng ngay cả khi muốn. Trên thực tế, lập luận của chính phủ là việc công bố code bảo vệ quyền riêng tư và duy trì một trang web trỏ đến code đó cấu thành hành vi “vận hành” một doanh nghiệp tài chính. 

Tháng 8 năm 2025, một bồi thẩm đoàn tại Quận Nam New York kết tội Storm về cáo buộc chuyển tiền không có giấy phép nhưng không đạt đồng thuận về hai cáo buộc còn lại. Bộ Tư pháp đang thúc đẩy xét xử lại các cáo buộc mà bồi thẩm đoàn chưa thể thống nhất.

Tại một phiên điều trần vào tháng 4 đầu năm nay, thẩm phán chủ tọa hỏi một công tố viên liệu chỉ riêng việc tạo ra Tornado Cash có phải là tội phạm hay không, và công tố viên trả lời là không. Chính phủ Mỹ cho rằng việc duy trì nó là bất hợp pháp vì một công cụ trộn tiền che giấu tiền bất hợp pháp hiệu quả hơn khi nó cũng chứa lượng lớn crypto “sạch”. Nếu theo logic này đến kết luận tự nhiên, việc phục vụ những người dùng tuân thủ pháp luật chỉ muốn có quyền riêng tư tự nó đã là bằng chứng cho hành vi tiếp tay rửa tiền. Việc sử dụng quyền riêng tư hợp pháp bị diễn giải lại thành vỏ bọc cho hành vi phi pháp.

Giờ hãy nói cùng tôi: trở nên bất khả kiến đồng nghĩa với nguy hiểm.

Một vụ án khác của DOJ, vụ Samourai Wallet, kết thúc với ít sự mơ hồ hơn. Keonne Rodriguez và William Lonergan Hill, những người xây dựng một ví Bitcoin không lưu ký với các tính năng quyền riêng tư dựa trên CoinJoin, đã nhận tội để tránh nguy cơ phải chịu hàng chục năm tù. Rodriguez bị kết án năm năm, còn Hill bị kết án bốn năm.

Chỉ vài ngày sau các vụ bắt giữ liên quan đến Samourai, Wasabi Wallet chặn người dùng Mỹ và nhanh chóng ngừng hoàn toàn dịch vụ trộn tiền. Phoenix Wallet, một ví Lightning tự lưu ký không có vấn đề pháp lý nào được biết đến, rút khỏi các cửa hàng ứng dụng tại Hoa Kỳ. Sparrow Wallet vô hiệu hóa tính năng tích hợp Whirlpool chỉ một ngày sau bản cáo trạng. Không ai ra lệnh thực hiện bất kỳ điều nào trong số này, nhưng hai vụ truy tố đã uốn nắn cả một ngành. Đó là vì các tù nhân không thể biết mình có đang bị theo dõi hay không, nên họ hành xử như thể mình luôn bị quan sát.

Trong khi đó, Monero, vốn tích hợp quyền riêng tư ngay trong giao thức thay vì gắn thêm bên ngoài, đã bị đẩy khỏi thế giới được quản lý. Hết sàn giao dịch này đến sàn khác hủy niêm yết Monero dưới áp lực pháp lý. Chẳng hạn tại châu Âu, lập trường này được luật hóa theo quy định Markets in Crypto-Assets (MiCA) của EU, cụ thể là Reg. 2023/1114, Art. 76(3), cấm các nhà cung cấp tài sản crypto phục vụ những đồng tiền tăng cường tính ẩn danh trừ khi có thể xác định danh tính người nắm giữ và lịch sử giao dịch tương ứng của họ. Quy định chống rửa tiền mới của EU, Regulation (EU) 2024/1624, tìm cách thực thi lập trường này kể từ ngày 10 tháng 7 năm 2027, yêu cầu các nhà cung cấp duy trì mối liên kết giữa người nắm giữ và giao dịch của họ.

Khuôn mẫu này không thể nhầm lẫn: quyền riêng tư ở lớp ứng dụng khiến bạn bị truy tố; quyền riêng tư ở cấp giao thức khiến bạn bị hủy niêm yết. Dù vậy, nhà nước không phản đối crypto—họ đang tiếp nhận nó thông qua ETF, stablecoin, RWA và kho dự trữ chiến lược. Điều họ đặc biệt phản đối là sự bất khả kiến. Crypto phần lớn được hoan nghênh, miễn là nó vẫn là một công cụ giám sát hoàn hảo.

Cơ sở pháp lý cho tất cả những điều này kém vững chắc hơn những vụ truy tố nói trên gợi ra. Cuối năm 2024, Tòa Phúc thẩm Khu vực Năm phán quyết trong vụ Van Loon v. Department of the Treasury rằng các hợp đồng bất biến như của Tornado Cash không phải là “tài sản” của bất kỳ quốc gia nước ngoài nào và do đó không thể bị trừng phạt theo luật hiện hành. Đến tháng 3 năm 2025, Bộ Tài chính đã xóa hoàn toàn Tornado Cash khỏi danh sách trừng phạt. Thật phi lý; bản thân code đã được phục hồi tư cách pháp lý, trong khi những lập trình viên viết ra nó lại đối mặt với việc xét xử lại. Công cụ không còn bị trừng phạt, nhưng người tạo ra nó thì vẫn bị. Đây không phải hành vi của một hệ thống tự tin vào lý thuyết pháp lý của mình. Đúng hơn, đây là hành vi của một hệ thống muốn biến ai đó thành bài học răn đe.

Các cuộc chiến triết học

Trọng tâm của những lập luận pháp lý này là quan niệm rằng các công cụ đó được dùng để rửa tiền, né tránh lệnh trừng phạt và thực hiện những hành vi tồi tệ hơn. Không người nghiêm túc nào phủ nhận điều này. Tuy nhiên, lập luận đó giả định rằng một công cụ nên bị cấm vì tội phạm sử dụng nó.

Tiền mặt là công nghệ quyền riêng tư nguyên thủy. Đây là một công cụ vô danh dành cho người nắm giữ, được trao tay mà không để lại hồ sơ, không xác định người gửi hay người nhận và quyết toán tức thì mà không cần trung gian. Nó là phương tiện thanh toán cho gần như mọi tội phạm đường phố trong lịch sử nhân loại. Theo logic của quá trình tố tụng Tornado Cash, tiền mặt là một doanh nghiệp chuyển tiền không có giấy phép với quy mô khổng lồ, còn Bộ Tài chính in ra nó chính là đơn vị vận hành. 

Mã hóa đầu cuối liên tục phải vượt qua cùng một cửa ải. Cứ vài năm, dường như các chính phủ lại phát hiện ra rằng khủng bố sử dụng những ứng dụng như Signal và yêu cầu một backdoor cho “người tốt”; và cứ vài năm, các nhà mật mã học lại kiên nhẫn giải thích rằng backdoor dành cho người tốt cũng là backdoor dành cho tất cả mọi người. Phần lớn chúng ta nhận ra lập luận này mang tính độc đoán khi nó nhắm vào hoạt động liên lạc, nhưng bằng cách nào đó lại bị thuyết phục rằng đó là sự thận trọng khi nhắm vào tiền bạc. Dù các mối quan hệ tài chính có thể ít riêng tư hơn tin nhắn văn bản, việc tiết lộ bạn gửi tiền cho ai, khi nào, bao nhiêu và thường xuyên ra sao có thể tạo nên một trong những dấu vết dữ liệu hé lộ nhiều nhất về một người.

Năm 2025, Bộ Nội vụ Anh gửi cho Apple một “thông báo về năng lực kỹ thuật” bí mật theo Investigatory Powers Act, yêu cầu quyền truy cập backdoor vào dữ liệu iCloud được mã hóa. Apple rút hoàn toàn tính năng mã hóa mạnh nhất của mình (tức Advanced Data Protection) khỏi Vương quốc Anh thay vì xây dựng backdoor. Cuối năm 2025, chính phủ chỉ đơn giản gia hạn yêu cầu. Việc tiết lộ rằng một yêu cầu như vậy đã được đưa ra là hành vi phạm tội. Nhà nước đòi hỏi “tính minh bạch” từ công dân trong khi hình sự hóa tính minh bạch về chính mình.

Còn ô tô thì sao? Có nên cấm chúng vì tài xế tẩu thoát sử dụng chúng không? Còn Internet thì sao? Luật pháp Hoa Kỳ từ lâu đã công nhận nguyên tắc công nghệ lưỡng dụng: một công cụ có nhiều ứng dụng hợp pháp đáng kể không đơn giản trở thành hàng cấm chỉ vì tội phạm cũng sử dụng nó. Chúng ta áp dụng nguyên tắc này ở mọi nơi, ngoại trừ cơ sở hạ tầng quyền riêng tư tài chính. 

Bằng chứng thực nghiệm còn tệ hơn, vì tội phạm tài chính trên blockchain liên tục trở nên nhỏ bé khi so với hoạt động phi pháp trong hệ thống ngân hàng truyền thống. Chúng ta đã quên rằng HSBC chuyển hàng trăm triệu USD cho băng đảng Sinaloa rồi chỉ nhận một thỏa thuận hoãn truy tố và khoản tiền phạt sao? Chúng ta đã quên rằng chi nhánh Estonia của Danske Bank đã luân chuyển khoảng hai trăm tỷ euro trong các dòng tiền đáng ngờ sao? Không giám đốc nào xây dựng những đường ống đó từ laptop, và không giám đốc nào phải đối mặt với tình cảnh của Roman Storm. Các tổ chức rửa tiền quy mô lớn bị phạt như một chi phí kinh doanh. Những nhà phát triển viết code quyền riêng tư cho người bình thường bị bỏ tù như một lời cảnh cáo.

Loại bỏ các công cụ quyền riêng tư không loại bỏ khả năng giữ bí mật của tội phạm. Tội phạm tinh vi có các khu vực pháp lý, cấu trúc công ty bình phong và chuyên gia để làm việc đó. Nó chỉ loại bỏ quyền riêng tư của những người còn lại không đủ khả năng chi trả cho những thứ ấy, tức là để người có quyền lực tiếp tục bất khả kiến trong khi khiến tất cả chúng ta trở nên dễ đọc hiểu. 

Câu hỏi chưa bao giờ là liệu kẻ xấu có sử dụng công cụ quyền riêng tư hay không. Câu hỏi là liệu sự tồn tại của kẻ xấu có biện minh cho việc xóa bỏ quyền riêng tư của tất cả những người còn lại hay không. Mọi thế hệ trước chúng ta, khi đối mặt với tiền mặt, thư niêm phong, rèm cửa, xe tẩu thoát và Internet, đều đồng thanh trả lời không. 

Chúng ta là thế hệ đầu tiên bị thuyết phục trả lời có. 

Con đường thực sự dẫn đến thay đổi

Cái bẫy khi viết một bài luận quy mô như thế này là chẩn đoán quá toàn diện đến mức mọi giải pháp đều có vẻ không thỏa đáng. Fisher gọi tên căn bệnh với độ chính xác đầy sức công phá và kết thúc tác phẩm nền tảng về chủ nghĩa hiện thực tư bản bằng một gợi ý hướng tới nền chính trị tái trỗi dậy mà ông chưa bao giờ có thể diễn đạt trọn vẹn. Han chẩn đoán tâm lý chính trị một cách xuất sắc và, như một cách phản kháng, đề xuất chủ nghĩa ngốc, điều phù hợp một cách kỳ lạ với diễn ngôn hiện tại về “retardmaxxing”. Từ tiếng Hy Lạp idiotes, Han xây dựng thuật ngữ chỉ một người riêng tư từ chối bước vào quảng trường công cộng. Chúng ta có quyền không tạo ra năng suất, không bị lập chỉ mục và không thể bị đọc hiểu.  

Đây là câu trả lời đúng.

Tuy nhiên, như cách Han trình bày, đó là một tư thế thẩm mỹ thay vì một chương trình. Làm sao một người thực sự có thể sống mà không bị lập chỉ mục khi chỉ mục chính là nền tảng của đời sống kinh tế? Han không nói. Nếu chúng ta chỉ đơn giản từ chối tạo ra năng suất, nhà tù toàn cảnh vẫn sẽ tiếp tục tồn tại.

Những đòn bẩy quen thuộc cũng không khá hơn. Vận động hành lang mạnh mẽ hơn, bầu ra các cơ quan quản lý thân thiện hơn và luật hóa các biện pháp bảo vệ nhà phát triển đều có tác dụng ở mức cận biên. Quyết định của Tòa Phúc thẩm Khu vực Năm về định nghĩa “tài sản” theo luật chỉ là một chi tiết kỹ thuật mà Quốc hội có thể sửa đổi trong một buổi chiều. Những quyền phụ thuộc vào sự kiềm chế của nhà nước không phải là quyền—đó là sự cho phép và đều có thể bị thu hồi theo ý muốn của chính quyền kế tiếp.

Quyền riêng tư cũng không thể được giải cứu bằng tiêu dùng. Mua đúng đồng tiền, bật đúng tính năng và đăng ký đúng VPN sẽ không giải quyết được vấn đề. Chính kênh tiêu dùng cũng là sự giám sát. Phản kháng không phải một danh mục sản phẩm.

Các cypherpunk có tầm quan trọng tối cao với chúng ta vì không giống Fisher và Han, họ mang đến một phương thức thực hành rõ ràng: cơ sở hạ tầng dưới dạng code. Mục tiêu là quyền riêng tư được tích hợp vào nền tảng của đời sống số, nơi sự bất khả kiến là trạng thái bình thường chứ không phải lựa chọn lệch chuẩn; một điều không thể bị đạo đức hóa để chống lại hoặc bán ngược lại dưới dạng tính năng cao cấp. Chủ nghĩa ngốc của Han là điều mà cơ sở hạ tầng cypherpunk biến thành khả thi về mặt vật chất. Sự bất khả kiến ở cấp giao thức là điều kiện tiên quyết cho tư cách con người ở cấp độ con người.

Phải công nhận rằng nhà nước hiểu điều này một cách hoàn hảo. Đó chính là ý nghĩa của các vụ truy tố. Việc xét xử lại Storm, các bản án trong vụ Samourai, việc hủy niêm yết Monero và kế hoạch xóa bỏ tính ẩn danh của EU đều là hành động của một hệ thống đã xác định chính xác cơ sở hạ tầng quyền riêng tư là mối đe dọa chính trị. Năm 1993, các cypherpunk đặt cược rằng code là hình thức phản kháng có ý nghĩa duy nhất; ba mươi năm sau, những người nỗ lực đàn áp nó nhất đang dùng thực tế để chứng minh ván cược đó là đúng.

Hồi sinh tinh thần cypherpunk

Con đường phía trước không có gì mới. Đó là trở về lập trường ban đầu với những công cụ tốt hơn rất nhiều: quyền riêng tư là trạng thái mặc định của sự tồn tại số, một điều kiện căn bản đến mức chính sự thiếu vắng nó mới cần được biện minh.

Thương vụ Helius mua lại Light Protocol, đội ngũ đã viết các syscall không kiến thức nguyên bản của Solana và xây dựng ZK Compression, kết hợp mật mã học với năng lực phân phối quy mô lớn vô song. Loại công cụ mà các cypherpunk từng mơ ước sẽ sớm được cung cấp cho toàn thế giới ở quy mô lớn trên Solana.

Phản đối hiển nhiên là: chẳng phải bài luận này vừa lập luận rằng mọi hành động phản kháng đều trở thành một danh mục sản phẩm sao? Rằng chỉ riêng việc tiêu dùng không thể giải cứu quyền riêng tư? Đúng, nhưng sự phân biệt rất quan trọng. Quyền riêng tư dưới dạng sản phẩm là token bạn mua, tính năng bạn bật, lời thú nhận bạn đưa ra, bằng cách chủ động tham gia. Quyền riêng tư dưới dạng nền tảng là cơ sở hạ tầng: mở cho mọi nhà phát triển, có thể cấu hình cho nhiều ứng dụng khác nhau và được thiết kế để sự bất khả kiến là trạng thái giao dịch thông thường. Cách thứ nhất thương mại hóa tinh thần cypherpunk, còn cách thứ hai đưa nó vào vận hành.

Còn một phản đối thứ hai. Chẳng phải quyền riêng tư bằng tiết lộ có chọn lọc chỉ là giám sát kèm giấy phép sao? Nếu các hệ thống được che chắn cho phép người dùng chứng minh một số khía cạnh trong giao dịch của mình với kiểm toán viên hoặc đối tác, chẳng phải trò chơi đã nhượng bộ cho việc tuân thủ sao? Không, các cypherpunk đã vạch ra ranh giới này từ đầu. Hughes định nghĩa quyền riêng tư là sức mạnh để mỗi người tự chọn cách thể hiện bản thân với thế giới. Điều này giả định tính chọn lọc. Kiến trúc mà quyền riêng tư đòi hỏi phải chống lại khả năng đọc hiểu ngoài ý muốn (tức là không có khóa xem toàn cục, không có danh sách đen ở cấp giao thức, không tích hợp sẵn giám sát vào nền tảng). Khi việc tiết lộ diễn ra, quyền đó thuộc về người dùng; họ chứng minh có chọn lọc, theo quyết định của mình, với bất kỳ ai họ chọn. Một hệ thống nơi người dùng nắm quyền quyết định tiết lộ cho ai và khi nào chính là định nghĩa của Hughes đang chạy trên môi trường prod. Một hệ thống nơi bên phát hành hoặc nhà nước có thể thấy mọi thứ bất kể lựa chọn của người dùng chỉ là một nhà tù toàn cảnh khác. Sự phân biệt đó—giữa việc tiết lộ do người dùng kiểm soát và việc tiết lộ bị áp đặt bất chấp ý muốn—là ranh giới tách cơ sở hạ tầng quyền riêng tư khỏi hoạt động giám sát khoác lên mình lớp ngụy trang của nó.

Zcash là bằng chứng cho thấy thời điểm đã đến. Trong thập niên đầu tiên, việc che chắn là tùy chọn và hiếm gặp, chỉ bao phủ tỷ lệ một chữ số trong tổng nguồn cung, còn việc tham gia một pool được che chắn tự nó đã bị coi là đáng ngờ. Giờ đây, các ví đang mặc định sử dụng địa chỉ được che chắn, số lượng tích hợp đã tăng và nguồn cung được che chắn đã tăng gần gấp ba, lên gần một phần ba tổng số ZEC, trong khi phần lớn giao dịch hiện chạm đến pool được che chắn. Nhiều thập niên sau khi DigiCash lụi tàn vì bán thuốc chữa một căn bệnh không ai cảm nhận được, giờ đây chúng ta có giá trị thực đang tự nguyện chìm vào bóng tối. Mật mã học chưa bao giờ là nút thắt cổ chai.

Zcash đang chứng minh mình là tiền riêng tư, một phương tiện lưu trữ giá trị được mã hóa trên một chain chuyên biệt. Điều chưa được chứng minh là đời sống kinh tế riêng tư: thanh toán, cho vay, trả lương, tài sản token hóa, được định giá bằng các loại tiền tệ mà mọi người thực sự sử dụng, có thể kết hợp với các ứng dụng họ đã phụ thuộc và vận hành ở quy mô đời thường. Zcash yêu cầu bạn đi đến một nơi riêng tư. Bài toán khó hơn là khiến nơi bạn đang sống trở nên bất khả kiến theo mặc định và có thể tiết lộ theo lựa chọn: đời sống kinh tế riêng tư trên những chain mọi người đã sử dụng. Solana là một mặt trận, cùng vô số đội ngũ khác đang xây dựng giải pháp quyền riêng tư trong các hệ sinh thái khác. Những đội ngũ này phải được bảo vệ cả bằng tiếng nói mạnh mẽ lẫn hỗ trợ vật chất. Việc xét xử lại Storm và tiền lệ mà nó tạo ra sẽ quyết định liệu thế hệ kỹ sư quyền riêng tư tiếp theo sẽ xây dựng công khai hay dưới danh tính giả tại những khu vực pháp lý thuận lợi. 

Bitcoin chứng minh tiền mật mã là khả thi. Ethereum chứng minh nó có thể lập trình được. Solana chứng minh nó có thể mở rộng đến số đông. Điều chưa được chứng minh là nó có thể làm tất cả những điều này trong khi vẫn tương thích với tư cách con người. Rằng một hệ thống tài chính có thể nhanh, mở và có thể xác minh mà không khiến mọi người tham gia bị đọc hiểu vĩnh viễn. Quyền riêng tư là biên giới mở rộng cuối cùng để đưa tiền mã hóa đến với số đông, và cũng là điều các cypherpunk nhận ra đầu tiên, ba thập niên trước khi phần còn lại trong chúng ta bắt đầu cảm nhận căn bệnh.

Fisher nói quyền lực sâu xa nhất của hệ thống nằm ở khả năng khiến các lựa chọn thay thế trở nên không thể hình dung. Han nói nó cai trị thông qua quyền tự do trình diễn. Sổ cái nói mọi thứ đều hiển thị, mãi mãi, “để đề phòng”. Đối lập với cả ba, câu trả lời Hughes đưa ra năm 1993 vẫn đầy sức nặng: chúng ta không thể trông đợi các chính phủ, tập đoàn hay tổ chức lớn khác ban cho mình quyền riêng tư. Để có quyền làm chủ bản thân, để có tư cách con người đích thực, chúng ta cần tự bảo vệ nó. 

Chúng ta cần xây dựng, vận hành và sử dụng nó.

Đăng ký nhận tin từ Helius

Luôn cập nhật những thông tin mới nhất về phát triển Solana và nhận thông báo khi chúng tôi đăng bài

Hình ảnh phóng to